GEOLOGIJA

Dubravka Marić,
snimci: Srđan Marinčić

Geonasleđe Srbije

Pogled u pradavnu prošlost

Teritorija Srbije je površinski mala, ali u geološkom smislu predstavlja izuzetno raznovrstan i složen prostor, koji se nalazi na dodiru velikih geotektonskih celina: Dinarida, Vardarske zone, Srpsko-makedonske mase, Karpato-balkanida i Panonskog basena. Intenzivna geološka i paleontološka istraživanja na ovim prostorima, koja traju više od jednog veka, zadiru šest stotina miliona godina duboko u prošlost Zemlje. Ona svedoče o pomeranju kontinenata, nastanku i nestanku drevnih mora, okeana i jezera, o uzdizanju planinskih venaca i stalnim promenama životne sredine.

„Različiti segmenti Zemljine kore naših terena nastajali su kroz dugo geološko vreme na veoma velikim prostorima, među kojima su, po sadašnjim saznanjima, pojedini međusobno bili udaljeni i više hiljada kilometara, kao u vreme postojanja paleozojskog okeana Tetisa, pre oko 400-250 miliona godina, a posebno u vreme postojanja mezozojskog okeana Tetisa, pre oko 200-30 miliona godina. Snažni geodinamički pokreti, naročito u poslednjih šezdeset miliona godina, a u prvom redu skraćivanje prostora, ubiranje i subdukovanje, učinili su da se veoma raznovrsne tvorevine okeanskog i morskog dna, ostrvskih arhipelaga, pa i kontinenata, danas nalaze jedne preko drugih, ili jedne do drugih u sklopu planinskih venaca i drugih terena na teritoriji današnje Srbije. Sve pomenute životne sredine imale su svoje specifične biljne i životinjske forme, čiji se ostaci, zajedno sa drugim produktima depozicionih sredina, danas nalaze u sedimentima na mnogobrojnim lokalitetima širom Srbije“, objašnjava  Srđan Marinčić, mast. inž. geologije-paleontolog, kustos i savetnik u Zavodu za zaštitu prirode Srbije. Prema njegovim rečima, ovo se najbolje dokazuje upravo savremenim činjenicima.

„One pokazuju da se na liniji Đerdap-Bar, što je razdaljina od oko tri stotine kilometara, u složenoj geološkoj građi, danas nalaze tvorevine intraokeanske karbonatne platforme ranijih delova Afrike, prostranog dubokog dna velikog Tetiskog okeana sa ostacima mnogobrojnih arhipelaga, i plitkovodne morske tvorevine severnog oboda Tetisa, u alternaciji sa pravim kopnenim naslagama Evropskog kontinenta. U svim ovim tvorevinama postoje biljni i životinjski fosilni ostaci svih naznačenih životnih i depozicionih sredina“, ukazuje mr Srđan Marinčić.

Jedinstveni Đerdap

Razvoj geoloških nauka doveo je do toga da se pojedine pojave i profili posmatraju kao deo prirodne baštine jer su prepoznati kao objekti koje treba sačuvati zbog njihove naučne, istorijske i estetske vrednosti.
„Najčešće su to neobnovljivi i neponovljivi prirodni objekti i pojave, kao što su strukturni oblici, produkti endogenih (intruzivi, vulkanizam) i egzogenih procesa (nastanak sedimentnih basena), minerali, stene, fosili, ležišta mineralnih sirovina i drugi, ali i objekti otkriveni antropogenim delovanjem. U skladu sa tim, u svim geotektonskim jedinicama, evidentirani su i izdvojeni brojni objekti geonasleđa od nacionalnog i međunarodnog značaja. Posebno mesto u geološkoj priči Srbije zauzima Geopark ‚Đerdap.‘ To je prvi geopark u Srbiji, koji je 2020. upisan na UNESKO-vu listu Globalnih geoparkova“, kaže mr Srđan Marinčić.
Geopark „Đerdap“ obuhvata teritoriju od 1.330 km2, što uključuje i područje Nacionalnog parka „Đerdap.“ Na području Geoparka „Đerdap“, izdvojeno je ukupno 110 objekata geološkog, prirodnog i kulturno-istorijskog nasleđa, od kojih 63 spada u kategoriju geološkog nasleđa, 14 u kategoriju prirodnog nasleđa, a 33 objekta se ubrajaju u kategoriju nepokretnog kulturno-istorijskog nasleđa.

„Đerdapska klisura predstavlja najmarkantniji deo toka Dunava koji se, usled tektonskih izdizanja Karpato-balkanida, krajem krede i tokom paleogena, usecao u stensku masu Južnih Karpata, formirajući u tom segmentu toka najdužu klisuru-probojnicu u Evropi. Duž Đerdapske klisure sačuvani su brojni i raznovrsni objekti geonasleđa, koji svedoče o gotovo svim važnijim etapama geološke istorije ovog prostora. Posebno se ističe tajanstveni kanjon Boljetinske reke, usečen u jurske i kredne stene stare oko 170-113 miliona godina. Na njegovim profilima sačuvani su brojni fosili izumrlih morskih mekušaca, amonita i belemnita. Oni svedoče da je ovaj prostor nekada bio deo drevnog mora Tetisa. Zajedno sa Boljetinskim brdom i Grebenom, kanjon čini jedinstven paleontološki kompleks od velikog naučnog značaja. Kanjon Boljetinske reke je zaštićen kao objekat geonasleđa u okviru Nacionalnog parka Đerdap“, kaže  mr Srđan Marinčić.

Izložba o geološkom nasleđu Srbije

Tokom septembra, u Galeriji nauke i tehnike SANU, bila je postavljena izložba „Tragovi vremena - geonasleđe Srbije“, realizovana u organizaciji Zavoda za zaštitu prirode Srbije, sa ciljem predstavljanja geonasleđa Srbije.
Bio je to sjajan vodič kroz naše izuzetno bogato geološko nasleđe, ali i svedočanstvo o nastanku i razvoju Zemlje i života na njoj, tokom stotina miliona godina. Stene i fosili čuvaju dragocene zapise o nekadašnjim morima, drevnim ekosistemima i složenim geološkim procesima koji su oblikovali prostor današnje Srbije, a odigravaju se i danas.

„Tokom višedecenijskog rada na istraživanju, valorizaciji i zaštiti prirodnih dobara, Zavod za zaštitu prirode Srbije izdvojio je i vrednovao brojne značajne objekte geonasleđa, sa dominantno izraženim geološkim, geomorfološkim, speleološkim, paleontološkim, hidrološkim i pedološkim obeležjima. Lokaliteti su bili predstavljeni kroz tematske celine, kao što su stratigrafski i paleontološki lokaliteti, geomorfološki fenomeni, vodopadi i slapovi, speleološki objekti, hidrološki fenomeni i reprezentativni objekti geonasleđa u okviru većih zaštićenih prirodnih dobara - nacionalnih parkova, parkova prirode, specijalnih rezervata prirode i predela izuzetnih odlika. Izložbu su upotpunili vredni eksponati fosila i minerala iz bogate zbirke Prirodnjačkog muzeja u Beogradu i Geološke zbirke Zavoda za zaštitu prirode Srbije, koji su dodatno ukazali na raznovrsnost i bogatstvo geološkog nasleđa Srbije“, ističe mr Srđan Marinčić, prvi autor izložbe.
Očuvanje i zaštita geonasleđa, kao najvrednijeg dela geodiverziteta, ima poseban značaj u zaštiti prirode, budući da su oblici i pojave stvarani u dugoj geološkoj istoriji – merenoj milionima godina, i predstavljaju jedinstvene i neponovljive zapise o promenama koje su oblikovale našu planetu.
U smislu geonasleđa, prirodnim dobrom smatra se očuvani deo prirode koji odlikuje izražena geovrednost i koji, zbog svojih posebnih prirodnih, naučnih, obrazovnih ili drugih značajnih svojstava, predstavlja dobro od opšteg interesa. Na osnovu akta o zaštiti, takvo prirodno dobro može biti proglašeno zaštićenim područjem, čime se obezbeđuju njegova pravna zaštita i očuvanje.
„Objekti geonasleđa u Srbiji najčešće se štite u kategoriji spomenika prirode. Vodopadi Mala i Velika Ripaljka i Prekonoška pećina, predstavljaju prve zaštićene objekte geonasleđa u Srbiji. Zaštićeni su 11. aprila 1949. godine, čime su istovremeno postali i prva zaštićena prirodna dobra na teritoriji Srbije. U našoj zemlji je do danas zaštićeno, ili se nalazi u postupku zaštite, oko 147 objekata geonasleđa, među kojima je najviše speleoloških objekata (pećine, jame)“, naglašava mr Srđan Marinčić.
Ovi lokaliteti predstavljaju jedinstvena svedočanstva geološke prošlosti i razvoja života na Zemlji. Zbog njihove retkosti, reprezentativnosti, naučne, obrazovne i estetske vrednosti, ali i potencijalne ugroženosti, prepoznati su kao deo geonasleđa od izuzetnog značaja, koji su vredni trajnog očuvanja za sadašnje i buduće generacije.
Zbog toga je deo ove izložbe bila i priča o geoturizmu, kao širokom turističkom konceptu, koji je zasnovan na očuvanju i promociji geodiverziteta i geonasleđa, kroz odgovarajuće mere održivosti i upravljanja, a uz sagledavanje brojnih aspekata i niza turističkih aktivnosti, kao što su: saobraćaj, smeštajni kapaciteti, sadržaji na samoj destinaciji, rekreativne mogućnosti i upravljanje razvojem turizma.

U Srbiji je geoturizam jedan od razvijenijih oblika turističke delatnosti. Mnoge pećine, vodopadi i jezera su objekti geonasleđa, koje turisti rado posećuju. U strukturi „geoturista“ uglavnom dominiraju domaći turisti, a među najposećenijim objektima su Resavska pećina, Stopića pećina, Đavolja varoš i dr.

Svedočanstva života i smrti na Zemlji

Istorijski tok stvaranja stena, fosila i ekosistema, razvrstan je u sistem vremenske skale koja obuhvata geološko vreme tokom koga su nastale tvorevine Zemljine kore pre oko 4,5 milijarde godina (4.500 miliona). Geološka istorija Zemlje je podeljena na četiri osnovne ere: prekambrijum (period od pre 4,5 milijarde godina do 538 miliona godina), paleozoik (period koji je trajao od pre 538 do 251 milion godina), mezozoik (trajao je od pre 251 do 65 miliona godina) i kenozoik - u kom i jesmo.
„Najstariji do sada poznati tragovi života na prostoru Srbije sačuvani su u drevnim paleozojskim morskim sedimentima, starim više od četiri stotine miliona godina. Fosili morskih organizama svedoče o vremenu kada su pojedini delovi današnje Srbije bili prekriveni drevnim morima, koja su se tokom duge geološke istorije više puta širila i povlačila. Među najstarijim poznatim fosilima, otkrivenim u Istočnoj Srbiji, izdvajaju se graptoliti iz silura, stari oko 440 miliona godina, izumrli kolonijalni morski organizmi i trilobiti iz devona, drevni morski zglavkari. Njihovi fosili predstavljaju dragocene svedoke daleke prošlosti i pružaju važne podatke o nekadašnjim morskim sredinama, njihovoj starosti i razvoju života u njima. U mezozoiku, srednjem dobu života na Zemlji, za vreme vladavine dinosaurusa, prostor Srbije je svojim najvećim delom bio prekriven drevnim morem Tetisom, koje je bujalo od života najraznovrsnijih oblika i formi. Tokom miliona godina, usled spuštanja i izdizanja Zemljine kore, dolazilo je do čestih nadiranja i povlačenja mora, što je neprestano menjalo izgled tadašnjeg prostora. Tragovi tih drevnih morskih faza sačuvani su u stenama u obliku fosilizovanih ostataka morskih organizama sa ljušturama, koje danas možemo pronaći čak i na najvišim planinskim vrhovima“, objašnjava mr Srđan Marinčić, inženjer geologije, paleontolog i savetnik u Zavodu za zaštitu prirode Srbije.
Sa povlačenjem mora menjala se i priroda kopna. Izdizala su se i nestajala brojna ostrva i grebeni, formirala plitka jezera sa slatkom vodom, dok su priobalne oblasti, močvare i ostrva bili prekriveni bujnim četinarskim šumama i močvarnom vegetacijom. Nagomilavanje i razlaganje biljnih ostataka, tokom dugotrajnih biohemijskih procesa, i u uslovima ograničenog prisustva kiseonika, postepeno je dovodilo do stvaranja naslaga uglja. U tim naslagama, na više mesta u Srbiji pronađeni su fosilizovani ostaci biljaka, koji predstavljaju dragocene tragove nekadašnjih kopnenih ekosistema.
„Za razliku od morskih i biljnih fosilnih nalaza iz tog vremena, sedimentni slojevi kopnenog porekla, u kojima bi se mogli sačuvati fosilni ostaci kopnenih životinja iz vremena dinosaurusa, u Srbiji su relativno slabo zastupljeni i još uvek nedovoljno istraženi. Iako paleontolozi do danas nisu zvanično potvrdili nalaz fosilnih ostataka dinosaurusa na teritoriji Srbije, verovatnoća nalaza ipak postoji. Geološka prošlost naših prostora ostavlja otvoren prostor za nova istraživanja i buduća otkrića. Krajem mezozoika, pre oko 66 miliona godina, odigrao se jedan od najvećih događaja u istoriji života na Zemlji - udar asteroida, prečnika 10-15 km, koji je doprineo masovnom izumiranju velikog broja vrsta, uključujući i dinosauruse. U to vreme odvijali su se snažni tektonski pokreti u Zemljinoj kori, koji su doveli do izdizanja pojedinih delova kopna i postepenog oblikovanja planinskih venaca na prostoru današnje Srbije“, objašnjava mr Srđan Marinčić.
Ali, zato su se vulkanske aktivnosti na prostoru Srbije pojavljivale tokom više geoloških perioda. Njeni tragovi danas su sačuvani širom Centralne i Istočne Srbije, u obliku vulkanskih i vulkanoklastičnih stena, kao i ostataka nekadašnjih vulkanskih struktura. Među njima se izdvajaju paleovulkanske kupe, koje su tokom dugog vremena znatno izmenjene, i skoro u potpunosti oblikovane erozijom.
„Složeni geološki procesi: sedimentacija, magmatske aktivnosti, metamorfne promene i snažni tektonski pokreti, konstantno su se odvijali kroz dugu geološku istoriju Zemlje i uslovili njen današnji izgled. Ovi procesi traju i danas, što je dokaz da se Zemlja, posmatrajući kroz dugo geološko vreme, konstantno menja“, kaže mr Srđan Marinčić i citira Aristotela: „Isti deo Zemlje nije bio uvek more, niti kopno, već se tokom vremena sve menja.“ To je činjenica koju olako previđamo.

Dubravka Marić,
snimci: Srđan Marinčić

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"