TEMA BROJA

I.J.P.

Dronovi / U prašumama Amazonija

Skrivene drevne civilizacije

Amazonska prašuma i danas krije brojne tajne o ljudima koji su je naseljavali hiljadama godina. Iako se Amazon često zamišlja kao gotovo netaknuta divljina, nova arheološka istraživanja ukazuju na mogućnost da su drevne zajednice u značajnoj meri oblikovale ovo područje. Međunarodni tim naučnika sada pokušava da otkrije šta se nalazi ispod gustog šumskog pokrivača pomoću dronova i savremene tehnologije.

Sliv Amazona obuhvata najveću tropsku prašumu na svetu i prostire se na oko 40 odsto teritorije Južne Amerike. Ljudi su u pojedinim delovima Amazonije živeli najmanje 13.000 godina, ali se malo zna o načinu na koji su koristili i menjali prirodno okruženje. Upravo na to pitanje pokušava da odgovori međunarodni istraživački projekat koji finansira Evropski istraživački savet. Njegov cilj je da utvrdi kakav je bio obim ljudskog uticaja na amazonske šume u prošlosti i da pomogne u razumevanju razvoja drevnih društava ovog područja. Projekat predvodi arheolog Hose Iriarte, profesor na Univerzitetu u Ekseteru.

Prostor koji je oblikovao čovek?

Dugo je među istraživačima preovlađivala predstava o Amazoniji kao gotovo netaknutoj prašumi koju su naseljavale male zajednice lovaca-sakupljača i primitivnih zemljoradnika. Prema tradicionalnom shvatanju, nedostatak divljači i životinjskih proteina ograničavao je razvoj složenijih društvenih struktura. Međutim, arheološka istraživanja sprovedena poslednjih decenija, posebno rad brazilskih istraživača na različitim područjima Amazonije, postepeno menjaju takvu sliku. Nalazi ukazuju na postojanje znatno složenijih društava nego što se ranije pretpostavljalo.
„O Amazoniji i dalje znamo veoma malo“, objašnjava Iriarte. Razlog je, između ostalog, ogromna površina ovog prostora - Amazonija je veća od Evrope - dok se profesionalna arheologija na ovom području intenzivnije razvija tek poslednjih četrdesetak godina. Istraživanja njegovog tima usmerena su prvenstveno na poslednjih 3.000 godina. Upravo to je period tokom kojeg su starosedelačke zajednice počele da menjaju pejzaž u razmerama koje ranije nisu bile zabeležene.

Jedan od značajnih primera predstavlja takozvana „amazonska tamna zemlja“ - izuzetno plodno zemljište koje je nastalo delovanjem ljudi. Na taj način su prethodno nekultivisane površine postepeno pretvarane u obradivo zemljište, uključujući i posebno oblikovana uzdignuta polja namenjena poljoprivredi.
Još jedan važan trag ljudskog prisustva predstavljaju geoglifi. Naime, u pitanju se ogromne strukture oblikovane u zemljištu, koje se često sastoje od dubokih jaraka i nasipa. Neke od njih imaju impresivne dimenzije: jarkovi mogu biti duboki i do pet metara, dok pojedine strukture dosežu dužinu od oko 500 m. Do sada je, zahvaljujući krčenju šuma u zapadnom delu Amazonije, otkriveno više od 450 ovakvih struktura. Mnoge se mogu uočiti čak i na satelitskim snimcima dostupnim putem servisa Google Earth, a procenjuje se da potiču iz perioda od pre oko 2.000 godina.
Ipak, ono što je dosad poznato možda predstavlja tek mali deo ukupnog broja arheoloških lokaliteta. Veliki broj tragova drevnih naselja i ljudskih aktivnosti i dalje se nalazi skriven ispod guste vegetacije.

Dronovi „vide“ kroz krošnje

Upravo tu savremena tehnologija može da napravi veliki pomak. Amazonska prašuma je izuzetno gusta i na hiljadama potencijalnih arheoloških lokaliteta gotovo je nemoguće klasičnim metodama brzo i detaljno mapirati teren. Pešačko istraživanje takvih područja zahteva vreme i resurse. Istraživači zato koriste dronove opremljene tehnologijom LiDAR. Reč je o sistemu laserskog skeniranja koji emituje veliki broj laserskih impulsa i, na osnovu njih, stvara precizan model reljefa. Posebna prednost LiDAR-a u Amazoniji jeste u tome što deo laserskih zraka prodire kroz praznine u krošnjama i dopire do tla. Na taj način moguće je dobiti topografski prikaz terena čak i kada je on gotovo u potpunosti zaklonjen vegetacijom.
Naučnici se nadaju da će tako moći da otkriju brojne do sada nepoznate arheološke strukture - od nasipa i jaraka do drevnih puteva i drugih tragova ljudske aktivnosti. Kada se svi ti podaci objedine, moguće je rekonstruisati širu sliku nekadašnjeg arheološkog pejzaža Amazonije. Dronovi imaju i praktičnu prednost: relativno su jednostavni za transport, čak i do veoma udaljenih područja, bilo vozilima bilo čamcima. To istraživačima omogućava da dopru do delova prašume koji su teško dostupni klasičnim metodama.

Drevni tragovi i budućnost Amazonije

Prikupljeni podaci dronovima biće značajni i za razumevanje pretkolumbovske istorije Amazonije. Oni bi mogli da imaju i mnogo šire posledice, naročito kada je reč o savremenoj zaštiti biodiverziteta i očuvanju prašume. Jedno od ključnih pitanja jeste koliko su amazonske šume otporne na dugotrajne ljudske intervencije. Istraživači žele da utvrde na koji način su aktivnosti starosedelačkog stanovništva kroz istoriju uticale na različite tipove šumskih ekosistema i kakav su trag ostavile na današnji izgled i biodiverzitet regiona. To otvara i jedno zanimljivo pitanje: da li je biodiverzitet koji danas nastojimo da zaštitimo isključivo rezultat miliona godina prirodne evolucije ili je delom oblikovan i ljudskom rukom?

Kako bi na ovo pitanje odgovorili, istraživači sarađuju sa brazilskim institucijama koje se bave proučavanjem Amazonije, kao i sa brazilskim institutom za svemirska istraživanja. Cilj je da se arheološki podaci povežu sa savremenim istraživanjima biodiverziteta i da se tako unaprede buduće politike zaštite i očuvanja Amazonije.
Amazonija je jedno od najvažnijih područja biodiverziteta na planeti. Njena uloga nije ograničena samo na ogroman broj biljnih i životinjskih vrsta koje u njoj žive. Amazonska prašuma ima značajan uticaj i na regulaciju globalne klime, zbog čega se često opisuje kao „pluća Zemlje“. Zbog toga je razumevanje načina na koji ovaj složeni ekosistem funkcioniše od presudnog značaja za donošenje odluka o njegovoj budućnosti.
Istraživanja koja se danas sprovode uz pomoć dronova i LiDAR tehnologije nisu samo potraga za ostacima davno nestalih civilizacija. Ona bi mogla da pomognu i u odgovoru na jedno od najvažnijih savremenih pitanja: kako očuvati Amazoniju u budućnosti, a pritom razumeti njenu složenu istoriju i uticaj koji je čovek na nju imao hiljadama godina.

I.J.P.

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"